#درخت زندگی بخش چهارم

در هر دو نیز شاخههای درخت حیات سمبل طبقات آسمان است . درخت مورد استفاده نیز درخت آلش و پالم است . ناگفته نماند که در برخی از نقوش، متعلق به دوران سلجوقی، در زیر درخت زندگی مار و در قسمت بالای آن نیز عقابی تصویر شده است.
در فرهنگ عثمانی درخت حیات درخت سرو است . نقوش سرو از سوی استادان هنرهای دستی عثمانی بر روی کاشیها ، کلیم ها ، سبیلها یعنی چشمههای آب و دیوارها، مورد استفاده قرارگرفته و استفاده از این نقش بویژه در دو طرف شیر آب بیانگر اهمیت آب بعنوان عصاره زندگی ست .
از نماد درخت کیهانی درمراسم و آداب مذهبی شمنها نیز استفاده میشود. درخت کیهانیِ شمنها ، درخت قان است. این درخت کیهانی در واقع رابط و پیوند دهنده آسمان و زمین است و شمن برای عروج معنوی از آن سود میجوید.
توضیحات مونیک دو بوکور در این خصوص جالب است:
کیش شمنی که ویژگیش پرستش طبیعت و عوالم روحانی مخصوصی است، خاصه در سیبری و مغولستان و آمریکا و اندنزی و اقیانوسیه، رواج دارد. ساکنانِ سیبری، درخت قان را رمزِ ستون آسمان میدانند و سپیدی درخت قان، این کار ویژهی قدسیش را قوت و استحکام میبخشد. در مراسم راز آموزی شمنی، درخت مقدس قان را در وسط خیمه مدور یعنی یورت میکارند. نوک درخت از سوراخی که برای خروج دود است، خارج میشود و رو بسوی ستاره قطبی، نمادِ قطب آسمان دارد. در تنهاش هفت یا نه یا دوازده شکاف ایجاد کرده اند که نشانگر مراتب مختلف و مراحل گوناگونی است که برای رسیدن به بهشت باید از آنها گذشت. شمن، طبق آئین، از درخت قان بالا میرود و به دروازه کیهان مى رسد و به سیر و سفر در آسمان میپردازد.

درخت قان رابطی بین دنیای بشری و بهشت محسوب میشود و شمن توسط آن خود را به بهشت میرساند. گرههای موجود بر درخت قان یاد آور عوالم موجود و در انتهای این درخت برترین خدا جای گرفته است که اتصال به او برترین مدارج شمنی است.
میرچا الیاده هم مطلبی را نقل کرده است:
عروج آسمانی شمن به کمک درخت یا تیرکی تدبیر میشود که نماد درخت یا ستون کیهانی است . به این لحاظ است که برای نمونه، شمن آلتایی، برای مراسم خود از درخت قان استفاده میکند که شاخههای پائینی آن بریده شده و هفت، نُه یا دوازده جای پا بر تنهاش تعبیه شده است.
درخت قان نماد درخت جهان است؛ هفت، نه یا دوازده چوب خط نمایانگر تعداد آسمانهای مربوطه یعنی طبقات متفاوت آسمان است. شمن پس از قربانی کردن اسب، از این چوب خط ها برای عروج تا آسمان نهم سود میبرد که جایگاه بای اولغانBAI ULGAN ، عالیترین ایزدان است. سرانجام، در آسمان نهم در مقابل بای اولغان به خاک میافتد و جانِ اسب قربانی شده را به او پیشکش میکند. این نقطهی اوجِ عروج وجد آمیز شمن است.
طبق نوشته الیاده، کارداجریهای استرالیا گروهی دیگری هستند که با بالارفتن از درختی که نماد درخت کیهانی محسوب میشود خود را به بهشت میرسانند.
مقدسترین گیاه هند، انجیر pippala است که به زبان سانسکریت اسواتا asvatha نامیده میشود. این درخت مظهر و نماینده ویشنو است. در هند درخت انجیر مقدس را با هما(سیمرغ) یکی میانگاشتند. این درخت در نزد بودائیان نیز مقدس است چرا که معتقدند بودا در زیر درخت انجیر به حقیقت(نیروانا) دست یافت. درون معابد هندو درخت انجیر یافت میشود. در بسیاری از کتب هند، درخت زندگی، درخت ابدی و جاویدان شمرده میشود.
در اوپانیشادها آمده است:
این درخت، اسواتای جاویدان است. ریشههایش در بالا و ساقههایش در زیر. ریشههایش براستی روشنایی خوانده میشوند. آن برهمن است. و آن یگانه و ابدی است. در این درخت تمام جهان گنجانده شده است. و هیچ کس نمیتواند از آن فراتر رود. این حقیقتاً همان است.بر اساس اساطیر هندو، درک و دریافت شکل این درخت توسط موجودات زمینی غیر ممکن است. درخت مقدس، ارتباط جهانِ متعالی و جهان مادی را فراهم میسازد. هندوان معتقدند این درخت قبل از خلقت غلات و دیگر غذاها به انسان شیر داده است. در اوپانیشادها از دو پرنده سخن گفته شده است که بر شاخههای این درخت زندگی میکنند؛ پرندهای که از میوههای آن استفاده میکند و پرنده دیگر که به آن مینگرد.در اساطیر مردم اسکاندیناوی ، درخت کیهانی ایگدراسیل نام دارد و نه عالم بر آن قرار گرفته است. یکی از نکات تقریباً در مورد درخت کیهانی آن است که معمولاً به پرنده و اژدهایی در ارتباط می باشدو پرنده بر روی شاخه های درخت و اژدها یا مار نیز در نزد ریشه های ان دیده می شود.
البته در برخی از نگاره ها، ابتکار جالبی بکار رفته است و بجای اینکه نماد فوق را نمایش دهند ، درخت کیهانی را به گونه ذیل نشان داده اند. که این نمایش نیز در حقیقت چیزی جز دو نیمه مخالف اما مکمل نیست. دو نیمه ای که بر روی هم پدیده ای واحد را شکل داده اند. نیمه ای بارآور و پر ثمر و نیمه ای خشک و بی حاصل.

در تصویر فوق دو نیمه خشک و بار آور در واقع نماد یین و یانگ هستند. در برخی تصاویر دیگر، همین نماد یین و یانگ یا دو جنبه متضاد اما مکمل درخت کیهانی بصورت ساقه و ریشه نیز از یکدیگر متمایز گردیده اند. یعنی ساقه و تنه قسمت مذکر یا یانگ و ریشه نیز قسمت مونث یا یین را نشان می دهد.
البته این دو جنبه را با نمادها و اسامی دیگر نیز مشخص میکردند که ماه و خورشید از این جمله اند.معمولاً خورشید نماینده قسمت مذکرو ماه نماینده جنبه مونث پدیده ها میباشد.
بد نیست افزوده شود از درخت کیهانی در قرآن هم یاد شده است. این درخت همانست که حاوی دو قسمت است: شجره طیبه و شجره خبیثه. برخی شاید این دو شجر را از یکدیگر جدا تصور کنند؛ در حالیکه اینگونه نیست آینها همان دو نیمه متضاد اما مکملی هستند که درخت هستی را شکل می دهندو از قانون لایزال الهی جدا نیستند.

شجره طیبه نیمی از درخت هستی را شکل می دهد و همان درخت سدر یا درخت طوبی است. و شجره خبیثه نیز نیم دیگری از مجموعه را می سازد که شاید بهترین معرف آن همان درخت زقوم باشد. یکی از مهمترین ویژگی های این درخت این است که در نگاره ها معمولاً در بین دو حیوان عجیب قرار گرفته است.
از اختصاصات دیگر درخت کیهانی وجود پرنده ای در فرازمندترین قسمت درخت و ماری در محل ریشه های آن است.
در متون کهن ایرانی معمولاً از این درخت با القاب و کنایه نام برده شده است. گز شاهنامه، سرو کشمر و....تنها بخشی از این اسامی است. در زیر این معمولاً چشمه ابی نیز تصور می شده است. صلیب که یکی نمادهای مهری بود، اصلاً نمادی از همین درخت کیهانی است.

میرچا الیاده آورده است:
نمادهای درخت جهانی و نمادهای های مرکز جهان را متجلی در نمایش صلیب می بینیم. صلیب را می توان بعنوان درختی که از زین به آسمان بر شده و نیز بعنوان «درخت حیات کاشته در روی کالواری» و درختی که« از اعماق زمین بر زدن و به آسمان بر شده و تمام حدود جهان را تقدس بخشیده» توصیف نمود.
علاوه بر این نماد صلیب شکسته یا سواستیکا نیز نماد دیگر همین درخت کیهانی می باشد؛ زیرا صلیب شکسته نماد چهار عنصر و همچنین نماد خورشید می باشد و خورشید نیز نماد دیگر همین درخت کیهانی است. از اینروست که درست مانند درخت کیهانی بر روی سواستیکا نیز در برخی از نگاره ها پرنده ای قرار گرفته است.